Józef Mackiewicz (1902-1985) urodzony w Petersburgu niemal całe życie związany był z Wilnem
i Kresami, które ukształtowały jego wielokulturowe spojrzenie historię i tradycję. Jako młody chłopak walczył w wojnie polsko-bolszewickiej (opisanej w 1965 roku genialnej powieści „Lewa wolna”), co na zawsze zdefiniowało jego stosunek do komunizmu, określając go nie ideologią polityczną, lecz za „zarazą” niszczącą fundamenty ludzkiej cywilizacji. W 1943 roku, za zgodą Armii Krajowej, Józef Mackiewicz był świadkiem ekshumacji zwłok polskich oficerów w Katyniu. Pisał, że „tylko prawda jest ciekawa” i to doświadczenie oraz bezpośrednie świadectwo mordu katyńskiego stało się jego życiową misją, gdyż do końca swojego życia, będąc na emigracji, bez możliwości powrotu do kraju, w sposób bezkompromisowy, dobijał się o prawdę o tej zbrodni, za co często był krytykowany i atakowany. Był pisarzem pełniącym rolę „sumienia niepokornego”. Był tym, który za najwyższą wartość uznawał prawdę, nawet jeśli była ona skrajnie niewygodna dla wszystkich stron politycznego sporu. Jego życie i twórczość to nieustanna walka z totalitaryzmem, kłamstwem i intelektualnym konformizmem odrzucał czarno-białe schematy. Potrafił krytykować polski nacjonalizm, politykę Józefa Piłsudskiego czy postawę Watykanu, jeśli uważał, że prowadzą one do paktowania ze złem. Sprzeciwiał się również abstrakcyjnym ideologiom, które każą poświęcać jednostkę w imię „wyższych celów”, jasno deklarując bycie „samotnym wilkiem” niż przynależenie do stada, które maszeruje w stronę kłamstwa.
Dziś myśl Józefa Mackiewicza jest porażająco aktualna w świecie targanym przez fake newsy, wojnę informacyjną i relatywizm moralny. Pisarz dobitnie pokazuje schematy, cykliczność historii oraz udowadnia, iż systemy totalitarne nie zaczynają się od czołgów, ale od zawłaszczenia języka i zabicia wolności jednostki. Autor uczy, że patriotyzm nie polega na bezkrytycznym uwielbieniu własnej nacji, ale na odwadze patrzenia w oczy prawdzie, nawet tej najboleśniejszej. W dobie powracających imperializmów i prób pisania historii na nowo, jego wezwanie do rzetelności pozostaje najbardziej radykalnym i potrzebnym manifestem wolnego człowieka.
Barbara Hałusek
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
