Maria Czapska (1894-1981) polska historyczka literatury, eseistka, autorka wspomnień, artykułów, recenzji, reporterka związana z rozgłośnią Radia Wolna Europa oraz twórczością emigracyjną skupionyą wokół „Kultury” - polskiego miesięcznika emigracyjnego w Paryżu. Urodzona w rodzinie
o arystokratycznych korzeniach, była ucieleśnieniem najlepszych tradycji dawnej inteligencji. Choć żyjąca w cieniu swojego brata, artysty malarza i pisarza Józefa Czapskiego dzięki swojej pracy, poświęceniu dla spraw polskich w kraju poza jego granicami, dla wielu była wzorem niezwykłego hartu ducha, wartości, które ocalały życie ludzi, język, kulturę i tradycję. Była doskonałą obserwatorką rzeczywistości charakteryzującą się wnikliwością społeczną. Nie bała się poruszać tematów niewygodnych, zawsze stawiając etykę ponad ideologię. Podczas okupacji niemieckiej działała w organizacji Żegota i jako jedna z pierwszych odważnie, bez uprzedzeń pisała o stosunkach polsko – żydowskich. W jednym ze swoich najważniejszych tekstów pt. „Europa w rodzinie” potrafiła połączyć osobiste wspomnienia swojego rodu oraz rodzinnych stron z szeroką panoramą historyczną państw europejskich i ich stosunków politycznych. Jej życie, od lat spędzonych w rodzinnym majątku Przyłuki, przez traumę rewolucji w Rosji i obu wojen światowych, aż po emigrację w Paryżu oraz jej twórczość i rolę, jaką pełniła w środowisku Kultury Paryskiej, stanowią fascynujące świadectwo odwagi i poświęcenia.
Dziś Maria Czapska przypomina nam o wartości pamięci. W świecie zdominowanym przez powierzchowność, konsumpcjonizm, szybkość życia, dezinformację i fake newsy jej twórczość uczy, że teraźniejszość nie jest możliwa bez rzetelnego rozliczenia się z przeszłością. Pokazuje, że nie da się zrozumieć siebie, ludzi, rodziny, narodów czy państw w oderwaniu od tego, co było, co stanowi nasze dziedzictwo będące łącznikiem między światem dawnych wartości a nowoczesnością, udowadniając zarazem, że kultura i literatura są najsilniejszą bronią przeciwko barbarzyństwu. W dobie polaryzacji
i kryzysu autorytetów to również przesłanie aktualne dla współczesnego człowieka. Maria Czapska pokazuje, że można zachować wewnętrzną wolność nawet w najtrudniejszych warunkach. Uczy nas, że patriotyzm to nie krzyk, lecz odpowiedzialność za słowo i drugiego człowieka, niezależnie od jego pochodzenia. To lekcja pokory, która uświadamia, że budowanie mostów jest trudniejsze, ale nieskończenie ważniejsze niż stawianie murów.
Barbara Hałusek
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
